Douaneloodjes uit Nederland – Onderzoek

Eerst wat geschiedenis….

English Version

In mijn verzameling zitten een aantal Nederlandse douaneloodjes met het Nederlandse rijkswapen hierop afgebeeld. Over de verschillende varianten loodjes is echter niet veel informatie te vinden. Daarom ben ik zelf op onderzoek uit gegaan. Mocht je fouten en/of opmerkingen hebben dan hoor ik het graag. Ik zie dit artikel ook als een organisch document. Er zitten een aantal hypotheses in en het zal daarom hier en daar echt wel discussie opleveren en veranderen.

Belastingloodje van Convoyen en Licenten met generaliteitsleeuw die later in het wapen van Nederland wordt opgenomen (voor 1795).

Nederland en België delen een gemeenschappelijke douane en accijns periode tot 1830 toen België onafhankelijk werd. Zij hebben beiden te maken gehad met de dienst Convooien & Licenten die al in de 14de eeuw bestond. Destijds was douane vooral een maritieme aangelegenheid die door de zelfstandige gewesten (admiraliteiten) binnen de Republiek der zeven Nederlanden werd geregeld. De opbrengsten kwamen vooral ten goede aan de marine. Hier kwam in 1795 door de Franse staatsgreep een einde aan. Vanaf dat moment komen de opbrengsten ten goede van de staat. Veel diensten gingen echter wel voorlopig onder dezelfde naam verder, zo ook Convooien en Licenten.

In 1809, wordt door Lodewijk Napoleon de Dienst van de Convooien en Licenten geplaatst onder een zelfstandige Directeur-generaal der Douane. Het is dan voor het eerst dat de term “douane” opduikt. 

De departementen van algemeen bestuur gedurende het tijdvak 1798-1907

In 1812 wordt het Franse belastingstelsel geldend voor ons land. Tussen 1813 en 1815 maakten het huidige Nederland, België en Luxemburg zich los van Frankrijk. Samen vormden Nederland en België het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, geregeerd door koning Willem I.

De dienst In en Uitgaande Rechten en Accijnzen kwam in 1819 in de plaats van de dienst Convooien & Licenten. Deze dienst verandert in 1877 qua naam naar “Dienstvak van directe belastingen, invoerrechten en accijnzen” omdat dan het laatste uitvoerrecht wordt afgeschaft.

In het actorenregister van het nationaal archief kun je overigens op een vrij gemakkelijke manier alle (voormalige) diensten en ministeries opzoeken vanaf 1795. (Twee voorbeelden Convooien en Licenten en In en uitgaande rechten)

Vragen en opmerkingen

In dit artikel zal ik ieder loodje een typenaam geven plus eventueel een subtype zodat daar makkelijk naar te verwijzen is. Mocht je vragen en/of opmerkingen hebben klik dan even op het plaatje van het (sub)type zodat je bij het specifieke type jouw commentaar kunt achterlaten. Je kunt mij overigens ook mailen (info@metaaldetecteren.nl) o.v.v. het type waar je iets over kwijt wilt. Heb je een nieuw en/of afwijkend type, stuur dan zo scherp mogelijke foto’s zodat ik deze in de verzameling kan opnemen. Binnenkort verschijnt overigens ook een artikel over accijnsloodjes.

Referenties

Over de Nederlands-Belgische periode (1815-1830) onder koning Willem I is een mooi artikel schreven “Loodjes uit onze Hollandse Periode”, een aanrader (https://www.academia.edu/46167093/Loodjes_uit_onze_Hollandse_periode) . Hierin wordt o.a. verwezen naar het boek “Van tollenaar tot poortwachter – Geschiedenis van de douane, de oudste rijksdienst van Nederland” door Tom Pfeil. Ook die heb ik geraadpleegd.

Andere bronnen zijn Facebook, PAN (Portable Antiquities Nederland portable-antiquities.nl) , de Dutch Custom House Taxs Seals (pagina http://www.peacehavens.co.uk/BSDUTCH.htm) en natuurlijk bagseals.org.

Ronde loden

Type VOC-ROND

Eigenlijk hoort dit lood niet bij de koninkrijk-loden. Het is echter heel goed mogelijk dat dit de basis is geweest van de ronde douane loden met bijna vergelijkbare diameter en daarom benoem ik deze. Datering en omschrijving zijn een educated guess.
Dit lood, in bezit van Sander Visser, is van de VOC (kamer Amsterdam). Opmerkelijk ook om te benoemen is dat er ook een druppelvormig VOC lood bestaat die waarschijnlijk de basis is geweest van druppelvormige koninkrijk-loden. In 1795 werd de VOC genationaliseerd en deze heeft nog tot 1800 tijdens de Bataafse Republiek bestaan. De VOC liep toen al op zijn achterste benen  (enorme schulden) en alleen lopende zaken werden afgehandeld. 

Vorm: rond
Diameter ca 25mm
Datering: 1795-1800

Rond VOC lood

VOC duit van tin uit 1797

 

 

 

 

 

 

Op de voorzijde staat het VOC logo met hierboven de A van Amsterdam.

De keerzijde lijkt blanco.

Om  een vergelijk te trekken staart er een voorbeeld naast van een tinnen duit van de VOC voor Nederlands Indië uit 1797

 

Type CONV-LIC

Vorm: Rond
Diameter: 27mm
Datering ca 1815-1819

Omschrijving:

Op één zijde van dit lood staat de tekst “CONV. & LIC.”. Dit verwijst naar de dienst “Convooien en Licenten” die in 1819 ophoudt te bestaan.

Op de andere zijde staat een los verkort rijkswapen zonder tekst. Dit rijkswapen  wordt echter pas in 1815 definitief vastgesteld. Het douanelood is hiermee te dateren 1815-1819.

Douanelood Convooien Licenten 1815-1819

Type SRIJKS-REGTEN

Vorm: Rond
Diameter: onbekend
Datering ca 1820

Omschrijving:

Van dit douanelood is er bij mij momenteel maar één bekend en deze is gevonden door Kor Til. Het lijkt een tussenversie of proefversie te zijn.

Op één zijde van dit lood staat de tekst “’S RIJKS REGTEN” met een eenvoudig sierbalkje eronder. Dit verwijst naar de dienst “In en uitgaande regten en accijnzen”. Op latere versies wordt de volledige naam van deze dienst afgedrukt en wordt “des rijks” weggelaten.

Op de andere zijde staat een los verkort rijkswapen zonder tekst.

 

 

 

Type IN-UIT

Subtypes: “BASIS”, “FRANS”, “LINKS” en “RECHTS”
Vorm: Rond
Diameter: 27 mm
Datering gehele type:  ca1820-ca1839

Omschrijving:

Dit lood lijkt erg veel op zijn voorganger type SRIJKS-REGTEN. Op de keerzijde staat echter de tekst “IN EN UIT GAANDE REGTEN EN ACCYNSEN” met een uitgebreider sierbalkje.

Op de voorzijde staat het Nederlandse rijkswapen. Hierbij valt op dat het kruisje bovenop het kroontje vaak goed zichtbaar is.

Omdat de dienst “In en uitgaande regten en accynsen” in 1819 is geeffectueerd en er vervolgens nog eerst plombeertangen gemaakt moesten worden kun je dit soort douaneloodjes dateren vanaf ca 1820. Omdat België nog onderdeel was van de Nederlanden en later in 1830 zelfstandig verder ging, is het logisch dat dit zegel daarna niet meer in België werd gebruikt. Op de type LINKS en RECHTS staat een afkorting van Nederlandse provincie namen. Deze werden waarschijnlijk tot ca 1839 gebruikt (zie uitleg per type).

Afkortingen provincienamen

Opvallend is dat op alle subtypes, behalve subtype FRANS, afkortingen kunnen voorkomen van provincienamen. Per subtype heb ik de locatie van deze afkoringen aangegeven bij positie C. Tot nu toe bekende afkoringen zijn “ZH”, “GR”, “G” en “U”. Mijn vermoeden is dat dit de afkortingen zijn van Zuid-Holland, Groningen, Gelderland en Utrecht.

In het belasting en douane museum bevindt zich een verzegeltang met dezelfde afdruk en de letter “L” dus dat zou Limburg kunnen zijn. Zie https://data.collectienederland.nl/page/aggregation/bendmuseum/02481

Zonder letter https://data.collectienederland.nl/page/aggregation/bendmuseum/02482

Over waarom deze afkortingen zijn toegevoegd heb ik twee elkaar aanvullende hypotheses.

  1. Willem I kon niet accepteren dat België voortaan (vanaf 1830) onafhankelijk verder ging. Tot aan 1839 hield hij een leger op de been om België weer in te lijven. Toen dit niet lukte trad hij in 1839 teleurgesteld af. Wellicht is daarom ook lang gewacht om de douaneloodjes aan te passen.
  2. Deze provinciën die tot 1795 onafhankelijke staten waren wilde duidelijk maken dat dit om Nederlandse loodjes ging en voegde daarom de afkorting toe.

 

SubType IN&UIT-BASIS

Vorm: Rond
Diameter: 27 mm
Datering subtype: ca1820-ca1830

Omschrijving:
Dit subtype heeft de naam “BASIS” gekregen omdat dit lood de basis is van dit type.  Hierop staat nog geen registratienummer op positie B. Bij de subtypes “LINKS” en “RECHTS” staat er wel een nummer (met op positie A de tekst “No”).

Tot nu toe ben ik maar 1 douanelood tegen gekomen met op positie C de afkorting “ZH”.  Wanneer de hypothesen over deze afkortingen kloppen zal dit  gaan om een lood uit 1830, het jaar waarop België onafhankelijk werd.

 

SubType IN&UIT-FRANS

Vorm: Rond
Diameter: 27 mm
Datering subtype: ca1820-ca1830

Dit is de Franstalige versie van type IN-UIT-BASIS

Op de keerzijde staat de tekst “DROITS D’ENTREE ET DE SORTIE ACCISES”.

Dit loodje is terug te vinden in het artikel “Loodjes uit onze Hollandse Periode”, een aanrader (https://www.academia.edu/46167093/Loodjes_uit_onze_Hollandse_periode)

SubType IN&UIT-LINKS

Vorm: Rond
Diameter: 27 mm
Registratienummers: ca 1-229
Datering subtype: ca 1830-ca1835

Omschrijving:

Dit is het eerste type waarbij een douane registratienummer gebruikt wordt. Dit nummer staat LINKSOM. Op positie A links naast het Nederlandse rijkswapen, staat linksom in een sierlijke letter het woordje “No”. Op positie B staat linksom een registratienummer tussen 1 en 227 (zie hieronder). De oriëntatie van het registratienummer op dit type lood is dus LINKS om vandaar ook deze type benaming.

Ik vermoed dat deze loodjes met een registratienummer vanaf 1830 zijn gemaakt omdat ook België toen zijn eigen versie douaneloodjes begon uit te geven, met een nummer (kantoornummer).

 

Registratienummers

Dat er een volgorde zit in de nummers die op dit type douaneloodjes staan begon ik langzamerhand in te zien toen ik deze op volgorde van nummer en type begon te zetten.

Een probleem bij al dit soort loodjes is toch wel dat er heel veel slecht (niet in het midden of te zacht) is geplombeerd (gestempeld) en dat de kwaliteit van het lood ook vaak achteruit gaat in de bodem. Daarnaast helpt het ook niet echter wanneer er kleine letters en cijfers op staan. Ook ben ik via de literatuur achter gekomen dat er eigentijdse vervalsingen zijn en misslagen. Ik realiseer mij dat er dus nummers zijn die niet binnen de reeks vallen en dus tot discussie kunnen leiden. De overgrote meerderheid voldoet er echter wel aan.

Na veel turven is het eerste loodje dat ik van dit type ben tegen gekomen nummer 15 en de laatste nummer 227.  Zelf denk ik dat het ooit is begonnen met nummer 1 en is geëindigd met nummer 229. Wellicht duiken deze nummers ooit nog eens op.

 

SubType IN&UIT-RECHTS

Vorm: Rond
Diameter: 27 mm
Registratienummers: ca 230-345
Datering subtype: ca1835-ca1839

Omschrijving:

Dit type lijkt erg veel op type IN-UIT-LINKS en heeft ook een douane registratienummer. Op positie A links naast het Nederlandse rijkswapen, staat nu gewoon horizontaal het woordje “No”. Op positie B staat RECHTSOM het registratienummer vanaf 230 t/m 345. De oriëntatie van het registratienummer op dit type lood is dus RECHTS-om vandaar ook deze type benaming.

Ook hier wordt weer net zoals bij het vorige type op positie C soms een aantal letters van provinciën weergegeven. Ik heb de volgende gevonden “ZH”, “GR”, “G” en “U”.

 

Registratienummers

Na veel turven is het eerste loodje dat ik van dit type ben tegen gekomen nummer 230 en de laatste nummer 345.

 

Type NO&R&A

Vorm: Rond, licht eivormig
Diameter: 27 mm
Registratienummers ca 373 t/m 600
Datering: ca 1840-1845

Omschrijving:

NO-RA is een samenvoeging van de tekst die op deze douaneloodjes staat NO en R(echten) A(ccijnsen).

Dit type is de opvolger van het type IN-UIT en is ook rond. Het lijkt een tussenversie te zijn

Aan de ene zijde staat wederom, net zoals bij alle voorgaande ronde types het verkorte Nederlandse rijkswapen.

Aan de andere zijde staan de regels “No.” “R&A” en het registratienummer.

Dit zegellood heeft ook een rand die op veel loden wel zichtbaar is maar niet prominent aanwezig.

Op dit type heb ik verder geen verwijzingen naar de provinciën gevonden en ik vermoed dat dit komt doordat Willem II in 1840 aan de macht is gekomen. Datering daarom van dit type ca1840-1845

 

 

 

 

 

 

Update 22-6-2022 Op Facebook kwam ik een druppelvormige variant tegen van  dit loodje met een parelrand! Dit is eigenlijk een beetje de overgangsvorm tussen de ronde NO&R&A en de druppelvormige R&A-PAREL. Gevonden door Lies Grendel

 

 

 

 

 

 

Druppelvormige loden

Mijn inschatting is dat rond 1845 men stopt met de ronde loodjes en overgaat op de druppelvorm.

Rijkswapen aanpassing

Op de druppelvormige loodjes staat een iets korter en simpele versie van het verkorte rijkswapen (type 2). Deze is minder verfijnd. Wat ook opvalt is dat het kruisje, dat bij de vorige versies boven de kroon staat, nu niet meer wordt afgebeeld. Ook de rechthoekjes op de achtergrond staan er beduidend minderop.

type 1

type 2

Van deze druppelvorm bestaan er twee basistypes namelijk de R&A variant en de R-WAPEN-A variant. Bij mij zijn ook nog de types ANKER en KOLONIËN bekend en deze bespreek ik individueel. .

Ik heb de volgende hypothese over de versies R&A en R-WAPEN-A:

De R&A variant wordt significant meer in Groot Brittannië gevonden dan de R-WAPEN-A variant. Dit impliceert eigenlijk dat de R&A variant een export-lood is of beter gezegd, een lood dat werd gebruikt voor uitgaande goederen. Deze hypothese wordt ook ondersteund door het feit dat de doornummering van deze loodjes al na nummer 726 stopt. In 1877 wordt er namelijk gestopt met uitgaande rechten en accijnzen, terwijl de importheffing gewoon nog doorgaat en nu nog steeds bestaat.

Ik denk daarom ook dat de R-WAPEN-A variant werd gebruikt voor import goederen. Deze komt namelijk relatief meer voor in Nederland. Dit duidt op inkomende goederen.

Er waren echter ook nog doorvoer-goederen waarbij de ene keer een deel van de lading geïmporteerd werd en de ander keer de hele lading doorging. Ik denk dat in geval van een gesplitste lading er soms werd gekozen voor een importlood en de andere keer voor een exportlood. Destijds was het waarschijnlijk onmogelijk om ladingen gesplitst te houden. Op papier kon wel import, export en doorvoer uit elkaar gehouden worden, dus de afdracht klopte dan gewoon. Maar goed, dit is een beetje natte vinger werk. Dit zou wel verklaren waarom er in Nederland exportloodjes worden gevonden en in VK import loodjes.

Ik ga er dus vanuit dat de R&A variant voornamelijk voor uitgaande goederen werd gebruikt plus een deel doorvoer. De R-WAPEN-A variant werd gebruikt voornamelijk voor inkomende goederen plus een deel van doorvoer.

 

 

Type R-EN-A

Subtypes: “PAREL”, “LIJN”
Vorm: druppel (lengte 22mm, breedte 17mm)
Registratienummers: ca 1-726
Datering gehele type: ca 1845-1877

De R&A variant wordt significant meer in Groot Brittannië gevonden dan de R-WAPEN-A variant. Dit impliceert dat de R&A variant een export-lood is of beter gezegd, een lood dat werd gebruikt voor uitgaande goederen. Deze hypothese wordt ook ondersteund door het feit dat de doornummering van deze loodjes al na nummer 726 stopt. In 1877 wordt er namelijk gestopt met uitgaande rechten en accijnzen, terwijl de importheffing gewoon nog doorgaat en nu nog steeds bestaat.

 

SubType R&A-PAREL

Vorm: druppel
Registratienummers: ca 1-129
Datering subtype: ca 1845-1850

Omschrijving:

Op de ene zijde zien we een korter rijkswapen dan voorheen zonder kruisje op de kroon (type 2). Het rijkswapen staat binnenin een parelkrans. Vandaar de naam R&A-PAREL

Op de keerzijde staan binnen een parelkrans de letters R&A met hieronder het registratienummer.

De registratienummers op deze loodjes staan in de reeks 1 t/m 129. Omdat dit grofweg 1/5 deel is van 726 kun je ook 1/5 nemen van de periode 1845-1877. Je komt dan uit  rond de 1850 uit als eindjaar.

R&A-PAREL 109

 

SubType R&A-LIJN

Vorm: druppel
Registratienummers: ca 151-726
Datering subtype: ca 1850-1877

Omschrijving:

Op de ene zijde zien we een korter rijkswapen dan voorheen zonder kruisje op de kroon. Het rijkswapen staat binnenin een parelkrans.

Op de keerzijde staan binnen een lijncirkel de letters R&A met hieronder het registratienummer.

Het registratienummer volgt de vorige reeks op en begint bij 151 en eindigt bij 726.  De uitgifte periode is ca 1850-1877.

Aanvullende informatie:
In de collectie van het belasting en douane museum bevindt zich een tang van dit type. De omschrijving is als volgt:

Stalen verzegelingstang (1800-1899) met enigszins gebogen handvaten. In een van de twee handvaten is het getal 518 gegraveerd. Het stempel draagt aan de ene zijde het Nederlandse wapen, aan de andere zijde de aanduiding R & A 518. https://data.collectienederland.nl/page/aggregation/bendmuseum/02490

 

 

 

 

Type R-WAPEN-A

Vorm: druppel
Subtypes: “BASIS”, “LIGGEND”, “STER”
Registratienummers: ca 1-1729
Datering gehele type: ca 1845-1940

 

Omschrijving:

Op de voorzijde staat tussen de letters R en A het verkorte rijkswapen dat vanaf ca 1845 op rijksloodjes wordt gebruikt. Hier omheen staat een cirkel in een dunne lijn.

Op de keerzijde staat ook een cirkel met hierbinnen een holte die ongeveer de helft van de cirkel beslaat. Hieronder staat horizontaal het registratienummer.

Ik neem aan dat de R-WAPEN-A variant werd gebruikt voor import goederen. Dit type komt namelijk relatief veel meer voor in Nederland dan bijvoorbeeld in het VK. Dit duidt op inkomende goederen.

Over het algemeen stopte de meeste bedrijven rond de tweede wereldoorlog (1940-1945) met het aanbrengen van loden zegels. Zelf denk ik dat het rijk hiermee stopte in 1940. In de collectie van het belasting en douane museum ligt een plombeertang die gedateerd wordt op 1900-1940 die hiermee deze redenering ondersteund. Mijn inschatting is dat de Duitse bezetter tussen 1940 en 1945 geen Nederlandse rijkzegels gebruikte en dat er dus gestopt is met plomberen in 1940. Dit wordt ook ondersteund door een plombeertang in de collectie van het belasting en douane museum met hierop een stempel met hakenkruis.

Na 1945 worden dit soort aluminium tags bevestigd

 

R-WAPEN-A-BASIS

Vorm: druppel
Registratienummer ca 1-999  (ca 1845-1910)
Registratienummer ca 1300-1700 (ca 1920-1935)

De nummering van dit type gaat waarschijnlijk van 1 t/m 999 en heeft daarbij een datering van 1845-1910

Hierna wordt tijdelijk het lood liggend afgedrukt (type R-WAPEN-LIGGEND).

Vanaf ca nummer 1300 tot 1700 wordt met een op het oog niet zichtbaar maar wel kleiner lettertype, deze reeks voortgezet. Datering hiervan 1920-1935

Een tang met nummer 710 bevindt zich in de collectie van het belasting en douane museum. https://data.collectienederland.nl/page/aggregation/bendmuseum/02496

R-WAPEN-A-LIGGEND

Vorm: druppel
Registratienummer: ca 1000-1710
Datering: ca 1910-1935

Vanaf nummer 1000 is het eigenlijk niet meer goed mogelijk om het registratienummer goed op de loodjes te krijgen. Hierdoor zie je dat ambtenaren vaak de loodjes draaien om deze er goed op te krijgen. Later besluit men om het lettertype te verkleinen. 

Bij de nummer 1091 en 1299 staan wapen en nummer ineens een kwartslag gekanteld op het loodje. Dit komt doordat het nummer door het te grote lettertype en de 4 cijfer niet meer op het loodje passen. Bij nummer 1345 is het lettertype verkleind en is de afbeelding weer een kwartslag teruggedraaid.

 

Update

Loodje gevonden door Nicolas van Gavere. Hier is nog het oude grote lettertype gebruikt en het loodje te weinig gekanteld waardoor cijfer 1 is weggevallen.

 

R-WAPEN-A-STER

Vorm: druppel
Registratienummers: ca 1710-1799
Datering: ca 1935-1940

Dit is de laatste variant van het type R-WAPEN-A. Datering ca 1935-1940. Hierbij is het stempel op de keerzijn t.o.v. de vorige versies omgekeerd en is de cirkel verdwenen. Hierdoor is er meer ruimte ontstaan voor het registratienummer. Verder valt ook de ster op die in de holte staat afgedrukt.

Bij de laatste loodjes lijkt het alsof er ook in sommige gevallen letters in het registratienummer zijn gebruikt. Dit wordt ondersteund door een plombeertang in de collectie van het belasting en douane museum. Hierop staat het stempel Z61 met in de holte een. Zie https://data.collectienederland.nl/page/aggregation/bendmuseum/10119

 

4 thoughts on “Douaneloodjes uit Nederland – Onderzoek

  1. Prachtig omschreven artikel! Kwam hier terecht nadat ik zelf twee douane loodjes heb gevonden. Alleen met een toch iets andere lettercombinatie. Het lijken wel de letters V P. De voorzijde is gelijkend op de beginjaren 1900. Zou graag willen achterhalen waar dit vandaan komt.

    1. Dag Dave,
      Dankjewel voor het compliment 🙂 Zou je mij een afbeelding kunnen sturen van de twee loodjes (info@metaaldetecteren.nl)? Dan zal ik er eens naar kijken.
      groeten
      Mark

  2. Dank je wel voor het compliment en de toegevoegde info 🙂 Ik heb bij het belasting en douane museum nog wel een vraag uitstaan m.b.t. een foto van het zegel aan de binnenkant van een zegeltang. Ook heb ik gevraagd of er een specifieke datum is geweest wanneer is gestopt met plomberen (in dit onderzoek ga ik uit van 1940). Daar komen zij nog op terug.

  3. Bedankt voor dit prima artikel waarmee de douaneloden te determineren zijn. Een tijd geleden heb ik contact opgenomen met het Belasting- en Douane museum omdat ik hoopte op een overzicht van de verschillende nummers. Dit was (helaas) hun reactie:
    ‘Wat betreft de accijnsloden hebben we geen overzicht van de nummers. Iedere ambtenaar had zijn eigen tang en het nummer is het tangennummer. Van elkaar wisten ze waarschijnlijk wel wie welk nummer had, maar deze kennis is verloren gegaan. Zo waren controles te herleiden en was het moeilijk te frauderen. Hierbij foto’s van de verschillende 19e-eeuwse types die we in de collectie hebben.’

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *