Een uniek Frans douanelood uit de Eerste Republiek (1792-1804)

In Landgraaf is onlangs door Stef Direcks een bijzonder Frans douanelood gevonden: een loodje uit de periode van de Eerste Franse Republiek (1792–1804). Tot nu toe heb ik nog niet een dergelijk exemplaar in Nederland gezien. De vondst is uniek, en tegelijk belangrijk voor de studie van douaneloodjes in onze regio vandaar dat ik er nu over publiceer.

Het lood draagt de tekst “RÉPUBLIQUE FRANÇOISE” en toont, net als de revolutionaire knopen van militaire uniformen uit die tijd, de frygische muts (het oude Romeinse symbool van vrijheid) geplaatst boven een lictorenfasces (bundel roeden als symbool van gezag en eenheid). Deze iconen werden tijdens de Revolutie hét embleem van de nieuwe Franse staat. Republique Françoise staat ook op munten uit 1793, de pre-decimal tijd. Daarna veranderd de tekst in Republique Française dus wellicht is een scherpere datering van 1792-1793 op zijn plaats. Deze vroegere datering zou kunnen betekenen dat het loodje tijdens de Franse veldtocht in de Nederlanden (1792-1795) hier terecht is gekomen.

Ook zichtbaar zijn twee kleine gaatjes die kenmerkend zijn voor Franse douaneloodjes vanaf ca.1737 (zie Les plombs pour sceller au XVIIIe siècle – 4 – les plombs des traites et de la douane).

De keerzijde van het lood is helaas slecht leesbaar. In documentatie echter (zie hieronder) is terug te vinden dat op de keerzijde in ieder geval de bekende tekst "BUREAU DE xxx" heeft gestaan. Op de xxx stond dan de plaatsnaam waarin desbetreffende douanekantoor zich bevond.

Het Franse douanestelsel

Om de vondst in context te plaatsen is het goed kort de ontwikkeling van het Franse douanestelsel te schetsen.

Ancien Régime (voor 1789)
Frankrijk kende talloze interne tolgrenzen. Goederen moesten vaak bij elke doorgang belasting betalen. Douaneloodjes met stadswapens of koninklijke symbolen verzegelden de goederen en moesten fraude tegengaan.

Revolutie en Eerste Republiek (1791–1804)
De interne barrières werden afgeschaft, maar de douane bleef een machtsmiddel. Nieuwe loodjes verschenen maar doordat dit roerige tijden waren en er ook veel metaaltekorten waren, zijn. Voor zowel knopen als loodjes gold dat ze een herkenningsteken waren van de nieuwe republiek en de breuk met het koningschap.

Napoleon en het Keizerrijk (1804–1814)
De douane werd sterk gecentraliseerd. Loodjes werden eenvoudiger, vaak voorzien van opschriften als *DOUANE IMPÉRIALE*.

19e eeuw (na 1815)
Onder de Restauratie en Julimonarchie verschenen opnieuw sobere loodjes met enkel tekst, zoals *DOUANE* + plaatsnaam, zonder de revolutionaire symboliek.

Tijdens de Franse bezetting van de Nederlanden in de periode 1795-1813 zijn ook belasting- douaneloodjes uitgebracht specifiek voor deze regio. Deze zijn terug te vinden in de Douaneloodjes Catalogus.

Beschrijvingen van het loodje in de literatuur

Het loodje staat beschreven in "BULLETIN 72 08 DE LA SOCIÉTÉ FRANÇAISE DE NUMISMATIQUE OCTOBRE 2017" pag 328 door Yannick JÉZÉQUEL "Les plombs de la douane de la fin de l’Ancien Régime à la Monarchie de Juillet" (link).

Hierbij wordt vermeld dat de graveur van de stempel van dit loodje waarschijnlijk Nicolas-Marie Gatteaux was. Deze man die al gravures maakte tijdens het Ancien regime zette zijn activiteit voor de douane voort onder de Republiek en vervolgens onder het Keizerrijk. In zijn archieven staat de levering van nieuwe gravures aan de douane vanaf het voorjaar van 1796, maar zonder beschrijving, dus het was waarschijnlijk in deze tijd dat die van het gewijzigde zegel van 1792 werden vervangen. Er bestaat een loodje van Fort-Hercules (Monaco) waardoor de loodjes alleen maar tussen 1793 en 1804 kunnen zijn uitgegeven.