Accijnsloodjes uit de Nederlanden – onderzoek

English Version

In Nederland worden erg veel accijnsloodjes gevonden. Dit zijn vaak verzegelloodjes met aan een zijde het Nederlandse rijkswapen en aan de andere zijde een (afkorting) “ACC” of iets vergelijkbaars. De accijnsloodjes zijn verwant aan de Nederlandse douaneloodjes, die ook het rijkswapen dragen. Al dit soort loodjes met rijkswapen worden ook wel eens rijksloodjes genoemd.

Voor meer informatie over de geschiedenis van de verschillende douane en accijns rijksdiensten verwijs ik naar Douaneloodjes uit Nederland – Onderzoek.

Op de bij mij bekende accijnsloodjes kunnen drie soorten wapens staan. De oudste is de generaliteitsleeuw die tot 1816 met tussenposen ook nog door de Bataafse Republiek, het Bataafs Gemenebest en Willem I is gebruikt. Hierna werd het rijkswapen gebruikt en rond 1845 ging men soms over (door ruimte gebrek) op een kleiner simpelere versie van het rijkswapen.

Generaliteitsleeuw tot ca1816
Rijkswapen ca1816-1845
Simpel rijkswapen ca1845-1945

Ik zie vaak dat accijnsloodjes het stempel vleeslood krijgen terwijl dit lang niet altijd zo is. Een vleesloodje is overigens een lood dat aan geslacht vee werd vastgemaakt (accijns op het geslagt). De verwarring ontstaat denk ik doordat er bij sommige loodjes nog haren tussen het samengeperste lood zitten. Lood werkt conserverend. Die “haren” zijn echter niet altijd van het geslachte dier. Het kunnen ook de draden zijn van de veelgebruikte jutten zakken.

Accijnzen worden in Nederland geheven bij de oorsprong, dat wil zeggen bij de productie van accijnsgoederen. Vandaar dat de fabricage van accijnsgoederen aan strakke regels is gebonden. Die moeten er voor zorgen dat de verschuldigde accijnzen netjes en op tijd worden betaald.  Accijnzen worden geheven op: suiker (1819-1993), zout (1819-1942), koffie (1819-1821), gemaal (1821-1855) malen van graan e.d., geslacht (1821-1952)  tot 1852 het slachten van varkens en schapen, azijn (1821-1917), collectief zegel (1821-1823), zeep (1832-1893), turf en steenkolen (1833-1863). Voor wijn (vanaf 1821),  gedistilleerd (binnen en buitenlands vanaf 1821) en bier (vanaf 1821) bestaan nog steeds accijnzen.

Over het algemeen wordt aangenomen dat aan het begin van de tweede wereldoorlog, men is gestopt met het aanbrengen van loden accijnszegels.

Vragen en opmerkingen

Tijdens mijn onderzoek ben ik een diversiteit aan loodjes tegengekomen. Omdat over deze loodjes nog geen (bekende) documentatie is zullen sommige loodjes wellicht ten onrechte het label “accijnslood” krijgen. Natuurlijk sta ik daarom open voor commentaar en opmerkingen. In dit artikel geef ik ieder loodje een typenaam plus eventueel een subtype zodat daar makkelijk naar te verwijzen is. Mocht je vragen en/of opmerkingen hebben bij een specifiek type dan kun je mij mailen (info@metaaldetecteren.nl) o.v.v. het type waar je iets over kwijt wilt. Heb je een nieuw en/of afwijkend type, stuur dan zo scherp mogelijke foto’s zodat ik deze in de verzameling kan opnemen.

Referenties

Het boek “Van tollenaar tot poortwachter – Geschiedenis van de douane, de oudste rijksdienst van Nederland” door Tom Pfeil. Andere bronnen zijn Facebook, PAN (Portable Antiquities Nederland portable-antiquities.nl) en natuurlijk bagseals.org. Paul Verhagen nog bedankt voor de donatie van enkele loodjes die in dit onderzoek zijn gebruikt.

Standaard accijnsloden

Type BR

afmeting ca 18mm
datering 1795-1806 (Bataafse Republiek)

Klein accijnslood (vleeslood)  met hierop de letters “BR”. Op de keerzijde staat een naar links klauwende leeuw, de generaliteitsleeuw in een leeg wapenschild, dus zonder de streepjes en blokjes die in het latere rijkswapen wel te zien zijn. Het gaat hierbij om een lood van de Bataafse Republiek (BR).  Dit is een relatief klein lood wat later ook gebruikelijk  is bij de eerste accijnsloodje van het koninkrijk.

BR lood in het algemeen beredeneerd register Bataafsche Gemenebest 1806

 

Hier mijn loodjes van dit type

 

 

 

 

 

 

Type KL

Datering: 1814-1816

Op bagseals.org kwam ik dit zegellood  tegen, gevonden door Folkert, met hierop de letters “KL”. Op de keerzijde staat de generaliteitsleeuw wederom zonder blokjes en arceringen die later wel in het rijkswapen worden gebruikt. In de periode 1814-1818 werd de dienst Convooien en Licenten gespeld als “Konvooijen en Licenten”. Dat zou de “KL” kunnen verklaren.

Utrechtsche Courant 1816

Een aangepaste met koningskroon gekroonde generaliteitsleeuw stond in februari 1814 nog gedurende 22 maanden in het wapen van Willem Frederik (Willem I), Soeverein vorst der Nederlanden. Het zegellood kan dan ook alleen maar gebruikt zijn in de periode 1814-1816.

 

 

 

Type ACCYNSE

Ik denk dat dit één van de eerste type accijnsloden is. Er staat immers nog geen nummer op net zoals bij de eerste douaneloodjes (zie Douaneloodjes uit Nederland – Onderzoek) en er wordt ook gemaakt van het grote rijkswapen (tot ca 1840). Rond 1830 begint men douaneloodjes te nummeren. Ik neem aan dat dit ook het geval is bij accijnsloodjes. Dit type is overigens ook te klein om een nummer op aan te brengen.

sierstreep accijnslood
Sierstreep douanelood

 

 

 

Datering ca 1815-1845
Diameter: ca 16mm
Voorzijde: “ACCYNSE” met hieronder een kleine sierstreep die ook op de douaneloodjes van die tijd voorkomt.
Keerzijde: groot rijkswapen

Hier mijn loodjes van dit type

 

 

 

 

 

Er is ook een minder vaak voorkomende variant van dit lood waarbij de tekst “ACCYNSEN” is waar twee sterren boven staan

 

 

 

 

Type ACC

Dit type komt minder voor dan zijn (waarschijnlijke) opvolger ACC-NO, en lijkt op de douaneloodjes type R&A-PAREL en R&A-LIJN. Bij de douane variant staat er “R&A” met hieronder het nummer, bij het accijnsloodje staat “ACC” met hieronder het nummer. Zowel het douaneloodje als het accijnsloodje dragen op de keerzijde het rijkswapen. Voor de datering van dit type zegellood hanteer ik voorlopig dezelfde datering als de douanelood variant.

Douanelood R&A

Datering ca 1845-1877

Afmeting: ca 22mm

Voorzijde: “ACC” / “999”
Keerzijde: simpel rijkswapen (minder blokjes achter de leeuw)

Hier mijn loodjes van dit type

 

 

 

 

 

Type ACO

Bij het onderzoek op de PAN site ben ik ook twee loodjes tegen gekomen met hierop de tekst “ACO” i.p.v. “ACC”. Omdat deze veel lijken op de ACC-999 geef ik deze voorlopig dezelfde datering mee.

Datering ca 1845-1877

Afmeting: ca 22mm

Voorzijde: “ACO” / “999”
Keerzijde: er lijkt een simpel rijkswapen op te staan

 

 

 

 

 

Type ACC-NO

Een heel veel voorkomend accijnslood in Nederland. Bijna identiek aan de vorige maar met de toevoeging van het woordje “No”. Er bestaat ook een veel minder voorkomende versie ACG-NO (waarschijnlijk) vleeslood met bijna identieke tekst maar met “ACG” i.p.v. “ACC”.

Dit lood heeft heel veel gelijkenissen met het type VP die in de literatuur (krant) is terug te vinden en te dateren is vanaf 1890.

Datering 1877-1940
Afmeting: ca 22mm

Voorzijde: “ACC” / “No” / “999”  waarbij de “o” van “No” in uppercase (bovenaan) staat
Keerzijde: simpel rijkswapen (minder blokjes achter de leeuw)

Hier mijn loodjes van dit type

 

 

 

 

 

Vleeslood

Het vleeslood is een specifiek type accijnslood (voor Accijnsen op het Geslacht) die vaak werd vastgemaakt aan de staart van het gekeurde vlees. Hierdoor zijn er  vaak wat haren achtergebleven doordat lood een conserverende werking heeft. De draden van jutten zakken, dat heel gangbaar verpakkingsmateriaal was, worden hiermee wel eens verward.

Het is opvallend dat er relatief weinig specifieke vleesloden worden gevonden waarop een verwijzing naar “geslagt” (AccGSt) staat. Mijn hypothese hierover is dat dit komt doordat toen met begon met het aanbrengen van loodjes rond 1815 men hiermee wel is begonnen, maar dat dit te omslachtig was. Al de tekst was gewoonweg niet zichtbaar op de relatief kleine loodjes. Het belangrijkste was het accijnsnummer. Na enkele tientallen jaren is men daarom denk ik overgestapt naar één type algemeen accijnslood zoals hierboven beschreven. Zo kon de beambte die plombeerde gewoon één tang gebruiken.

 

TYPE STERREN

Vorm: rond
Afmeting: ca 22mm
Datering (voorlopig): ca 1845-1940
Type lood: penlood type 1a, 1 en 2
Voorzijde: “***”  of “**”/ “999” /  “AGt”
Keerzijde: rijkswapen

Bovenaan het loodjes staan drie sterren. Tussen registratienummer 300 en 400 lijkt men over te gaan op twee sterren. Op de volgende regel staat het accijnsnummer/registratienummer. Op de derde regel staan de letters “AGt”. De letter “t” staat in superscript (bovenaan) erbij en is veel kleiner en valt hierdoor vaak weg. Doordat de hoeveel tekst eigenlijk teveel is voor op dit lood vallen vaak de eerste of de laatste regel (gedeeltelijk) weg. Door het gebruik van dit type penlood is de afbeelding op de achterzijde  (rijkswapen) vaak zeer slecht zichtbaar. Bij AG gaat het om Accijns op het Geslagt (vleesloden) .   

 

TYPE ACCGST

Datering ca 1815-1845
Diameter: ca 18-20mm
Voorzijde: “***”/ “AccGs” of “AccGSt”/ hieronder een kleine sierstreep / “999”
Keerzijde: rijkswapen

Net zoals bij het eerste accijnslood ACCYNSE lijken de eerste versies van dit vleeslood iets kleiner te zijn. Er staat op dit zegellood een kleine sierstreep die ook op de accijnsloodjes type ACCYNSE staat. Op één van de voor mij bekende loodjes staat het grote rijkswapen (tot ca 1845). Opvallend is dat er op de bij mij bekende loodjes van dit type ook een accijnsnummer op staat. Bij douaneloodjes is met dit pas vanaf ca 1835 gaan doen. Dit type loodje heeft 4 regels tekst en dit past gewoonweg bijna niet goed op dit formaat. Het lijkt erop dat men na verloop van tijd iets grotere versies is gaan gebruiken.

Bij dit loodje wordt gebruik gemaakt van penlood type 1a en 2 waardoor de keerzijde bijna nooit goed afgedrukt wordt. 

TYPE VP

Vorm: eivormig
Datering: vanaf 1-1-1890
Vindplaats: Nederland, gevonden en gedoneerd door Gijs GD
Aantal bekend: 1

Dit lood is beschreven in de Nederlandsche Staatscourant  van 1890. Het begint in op 1-1-1890 met een lood voor schapen. Later ook voor runderen.

Nederlandsche Staatscourant 1890

Nieuwe Tilburgsche Courant 1892 – nummer 13 en 14 voor runderen

Opvallend zijn de roestsporen doordat ijzerdraad tussen het lood geseald is geweest. Hierdoor is er ook een ophoging in het lood ontstaan. In de detailfoto zijn goed de blokjes te zien die in het rijkswapen zitten en rechts onderin zijn ook nog wat strepen van dit wapen zichtbaar. Op de keerzijde bovenaan staan de twee hoofdletters “V.P.”. Wellicht dat dit staat voor Veterinair Product of Vee Product Hieronder staat de tekst “No 8” waarbij de o onderlijnd is. Het gaat hier dus om registratienummer 8.

opregter groninger courant 1769 – Met hierin al een eerdere vermelding van de letters V.P.

TYPE LEVENSMIDDELEN

Datering ca 1815-1845

Afmeting: 19mm

vz: omschrift “levensmiddelen” “goedgekeurd”

kz: rijkswapen

Klein accijnslood met hierop de tekst “levensmiddelen”. Zowel het algemene accijnslood ACCYNSE als de eerste versie vleeslood ACCGST-999 zijn ook van dit kleine formaat. .

Hier mijn loodjes van dit type

TYPE BELGAR-INDUSTRIAE

Bij het onderzoek naar deze loodjes heb ik ook regelmatig de database van het PAN gebruikt. Hierbij kwam ik twee zegelloodjes tegen met hierop de generaliteitsleeuw die door Convoyen en Licenten (Admiraliteit) werd gebruikt maar ook tijdens de Bataafse Republiek. PAN noemt dit zelf textielloodjes met pin. Opvallend is echter dus de leeuw en het omschrift “Belgar Industriae”. Deze term voor de lokale Vlaamse industrie wordt vooral gebruikt in het begin van de 19de eeuw. Na het Verdrag van Parijs (1814) brak een moeilijke periode aan voor de economie in Vlaanderen. De industrie verloor plots de Franse markt als afzetgebied en viel stil. De invoering van de protectionistische douanewet van 3 april 1816 deed Gent echter in belangrijke mate heropleven. Ik denk dat dit  zegellood een accijns- of douane-lood is die destijds in België werd gebruikt, met dus hierop nog de Nederlandse generaliteitsleeuw i.p.v. het rijkswapen (1816).  Vanaf 1813 was Willem I echter aan de macht en was er nog geen rijkswapen. Hiermee valt dit lood te dateren tussen 1813-1816 afmeting ca 20mm datering 1813-1816

2 thoughts on “Accijnsloodjes uit de Nederlanden – onderzoek

    1. Ook de kosher vleesloodjes hebben mijn interesse. Inmiddels heb ik er al een paar verzameld. Wellicht dat ik daar ook een onderzoekje aan wijd. In dit onderzoek staan ze er niet tussen omdat het geen rijksloodjes zijn.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *