Nederlandse Koloniale en Marine Loodjes

Onlangs kwam ik in contact met Jaime Rub die een aantal loodjes in het bezit heeft, die sterk lijken op Nederlandse douaneloodjes, maar niet geheel hetzelfde zijn. Hij gaf aan dat deze afkomstig zijn uit Indonesië (Palembang, Sumatra en Gresik, Java). Deze plaatsen in Indonesië zijn onderdeel geweest van de Nederlands Indië. De aanwezigheid van Nederlandse zegelloodjes uit de koloniale periode is dus niet vreemd.

English version

Wat je hieronder aantreft is een werkdocument en gaat over de zegelloodjes van de diensten Marine en Koloniën en de VOC tijdens de Bataafse republiek. Deze diensten waren soms samen en soms individueel verantwoordelijk voor het innen van belastingen in de koloniën.

 

Eerst wat geschiedenis.

Admiraliteit

De Staatse vloot was de vloot van oorlogsschepen ten tijde van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588-1795). De schepen werden geleverd door de vijf admiraliteiten, waardoor de gewestelijke invloed groot was. De admiraliteit zorgde voor de veilige doortocht van en naar de Nederlandse koloniën en zij waren gerechtigd in- en uitvoerrechten te innen. De gekruiste ankers stonden symbool voor de admiraliteit. 

VOC tijd

De Verenigde Oost-Indische Compagnie, afgekort tot VOC (1602-1800), was een particuliere Nederlandse handelsonderneming met een monopolie op de overzeese handel tussen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en del koloniën (gebied ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat Magellaan). Zij maakte gebruik van de diensten (bescherming) van de admiraliteit. Na de oprichting van de Bataafse Republiek in 1795 werd dat jaar besloten dat de VOC per 1 maart 1796 genationaliseerd werd. De schulden, bezittingen en administratie van de VOC gingen over op de nieuwe republiek. Het octrooi dat eind dat jaar zou aflopen, werd verlengd tot 31 december 1798 om de lopende zaken af te handelen en vervolgens voor een laatste keer tot 31 december 1800.

Onderscheidingsvlag minister van Marine

Ministeries van Marine en Koloniën

Na de Bataafse en Franse tijd (1795-1813) was er weer een zeemacht nodig zoals de admiraliteit. Het ministerie van Marine werd opgericht en heeft bestaan van 1815 tot 1825, van 1843 tot 1928 en van 1941 tot 1959 en had twee gekruiste ankers (net zoals de admiraliteit voor 1795) in de onderscheidingsvlag. In de periode tussen 1825 en 1843 bestond er enige tijd een ministerie dat ook verantwoordelijk voor de overzeese gebieden, het ministerie van Marine en Koloniën.

Nadat in 1813 de Fransen waren verslagen, werd er in 1814 een Departement voor de Zaken van Koophandel en Koloniën opgericht. De VOC bestond immers niet meer. Tot 1842 was Koloniën, met uitzondering van de periode tussen 1834 en 1840 doorlopend met andere departementen verenigd: achtereenvolgens als Koophandel en Koloniën (1814 – 1818), Onderwijs, Nationale nijverheid en Koloniën (1818 – 1824), Nationale nijverheid en Koloniën (1824 – 1825), Marine en Koloniën (1825 – 1829), Waterstaat, Nationale nijverheid en Koloniën (1830 – 1831), Nationale nijverheid en Koloniën (1831 – 1834), Koloniën (zelfstandig ministerie, 1834 – 1840), Marine en Koloniën (1840 – 1841). Vanaf 1842 werd Koloniën een zelfstandig ministerie.

Hier de zegelloodjes van de diensten/departementen van Koloniën en Marine plus de VOC tijdens de Bataafse republiek


Type VOC

Vorm: druppel
Datering: ca 1795-1800
Aantal bekend: 1

 

 

 

 

 

 

 

Dit is tot nu toe het oudste loodje in druppelvorm en waarschijnlijk qua vorm de basis van alle export en interne goederen stromen tussen Nederland en de koloniën. Aangezien het voor de eerste keer een druppelvorm is en dit soort loodjes door de VOC hiervoor (hoogst waarschijnlijk) niet werden gebruikt neem ik aan dat deze is uitgeven ten tijde van de Bataafse republiek 1795-1800. Het was immers een stijlbreuk.

Op de voorzijde is duidelijk het VOC logo te zien. Het rijkswapen bestond immers nog niet en de VOC, was een (voorheen) particuliere handelsorganisatie en niet een (staatse) oorlogsmacht zoals de admiraliteit wel was.

Op de keerzijde staat Amsterdam. Dit verwijst naar het hoofdkantoor, de VOC kamer Amsterdam. Er lijkt ook een 6 op te staan en een kleine ster. Dat zou kunnen verwijzen naar de 6 kamers van de VOC.


 

Type ANKER

Vorm: druppel
Datering: ca 1815-1845
Vindplaats: Nederland en Indonesië
Aantal bekend: 6

Door alle overeenkomsten met Nederlandse douaneloodjes (druppelvorm) ga ik er vanuit dat dit een douaneloodje is die werd gebruikt door het ministerie van Marine, de opvolger van de admiraliteit. Dit is een douaneloodje met het langere rijkswapen inclusief kruisje op de kroon. Ook is opvallend dat het rijkswapen er omgekeerd  op staat t.o.v. de andere douaneloodjes. Op de keerzijde staan gekruiste ankers in een cirkel. De cirkel zelf is gemaakt met een dikkere lijn.

Er waren in de begintijd van het koninkrijk veel hervormingen gaande op het gebied van het belastingstelsel en dus heeft men wellicht toen voor de herkenbaarheid wederom de gekruiste ankers van de admiraliteit gebruikt. Dit  lood kunt dateren vanaf ca 1815 omdat toen ook het Nederlandse rijkswapen werd geïntroduceerd. Rond 1845 ging men een korter rijkswapen gebruiken.

 

 

 

 

 

 

 

Jos Hagens, bagseal.org

Jos Hagens, bagseal.org

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

In het belasting en douane museum is er ook een plombeertang in de collectie die dit stempel met rijkswapen en gekruiste ankers heeft.

IJzeren plombeertang welke met een veer aan de binnenzijde uit elkaar gedrukt wordt. Op het bovenste handvat ingeslagen het nummer 6 De sjablonen voor de afdruk van het lood heeft aan een zijde twee gekruiste ankers en aan de andere zijde het rijkswapen (met koningskroon) zonder schildhouders. Aan het uiteinde van een handvat ingeslagen, A. Kranius, Amsterdam, waartussen boven een lauwertak een schildje, waarin een vogel (kraanvogel). https://data.collectienederland.nl/page/aggregation/bendmuseum/02087

Bij het PAN staan ook twee loodjes van dit type geregistreerd. PAN-referentie 1 PAN-referentie 2


Type KOLONIËN

Vorm: druppel
Datering: ca 1842-1861
Vindplaats: Nederland
Aantal bekend: 1

Lood van het departement van Koloniën.

Op de voorzijde “departement van kolon” en op de keerzijde het kortere rijkswapen

Dit departement heeft twee periodes ook daadwerkelijk zo geheten. Van 1 januari 1834 tot 10 augustus 1840 bestond het departement van Koloniën, dat daarna wederom het departement van Marine en Koloniën werd. Vanaf 1 januari 1842 was er weer sprake van het departement van Koloniën. In 1861 hield deze op te bestaan.

Omdat dit lood het kortere rijkswapen draagt (vanaf ca 1845) kun je dit lood toewijzen aan de tweede periode dat dit departement bestond : 1842-1861

 

 

 

 

 

 


Type 3G

Vorm: rond
Datering: ca 1818-1832
Vindplaats: Indonesië
Aantal bekend: 1

Drieguldenstuk Rijkswapen

Drieguldenstuk Willem I

Rond zegellood met de opvallende tekst “3 G”.  Omdat dit lood rond is en voorzien van het grotere rijkswapen denk je bij dit lood al gauw aan een douanelood. Ronde douanezegels werden in Nederland gebruikt tot ca 1845.

De tekst “3 G”  doet meteen denken aan een munt die destijds gebruikt werd, namelijk  het drieguldenstuk. Deze munt werd geslagen tijdens de Republiek der Verenigde Nederlanden maar ook tijdens de regeerperiode van Willem I. De datering van een rond douanelood (1816-1845) in combinatie met de circulatieperiode van het drieguldenstuk (1818-1832) doet vermoeden dat dit lood is gebruikt tussen ca 1818-1832. Dit is dan ook de voorlopige datering die ik het meegeef.

 

 

 

 

 

 


Type BAG

Vorm: rond
Datering: 1845-1940
Vindplaats: Indonesië
Aantal bekend: 1

Op de voorzijde van dit loodjes lijkt de tekst te staan “BAG” / “I”

Op de keerzijde staat het rijkswapen tussen de letters “R” en “A” wat “regten en accijnsen” betekent. Hiermee heeft deze zijde van dit type erg veel overeenkomsten met het douaneloodje R-WAPEN-A dat (waarschijnlijk) voor import werd gebruikt in de periode 1845-1940. Wellicht was dit dus de versie die werd gebruikt voor import naar de koloniën in dezelfde periode (1845-1940).

 

Douanelood R-WAPEN-A

 

 

 

 

 

 

 


Type R&A-ROND

Vorm: rond
Datering: ca 1840-1845
Vindplaats: Indonesië
Aantal bekend: 1

Dit zegellood heeft wederom weer veel overeenkomsten met de douaneloodjes van de types NO-R&A en R&A. Aangezien dit lood echter het grotere (langere) rijkswapen draagt en ook rond is heeft deze de meeste overeenkomsten met NO-R&A een douanelood dat in ca 1840-1845 werd gebruikt. Een vergelijkbare datering houd ik dan ook voor dit type zegellood aan.

Wat opvalt is dat het woordje “No” ontbreekt, het lettertype groter is, de rand ontbreekt, het wapen te groot is voor de oppervlakte en de perfecte ronde vorm.

 

 


Type PAREL-RIJKSWAPEN

Vorm: rond (dat is de bedoeling)
Datering: ca 1845-1877
Vindplaats: Indonesië
Aantal bekend: 1

Dit lood is vooralsnog een raadsel. Er staat een iets korter rijkswapen op en dateert zodoende waarschijnlijk van na 1845. Verder staat er een cijfer op binnen een parelrand. Kijk je naar alle douaneloodjes met een parelrand dan zijn die ongeveer gebruikt tot 1877.

 

 

 

 

 

 


Type PAREL-LEEUW

Vorm: rond
Afmeting: ca 10mm
Datering 1795-1816
Vindplaats: Nederland
Aantal bekend: 1

Door de “ontdekking” van het type PAREL-RIJKSWAPEN in Indonesië kreeg een vondst van Marcel Vos een nieuw perspectief. Deze zegelloodje, die opvallend aan leren riempjes bevestigd hebben gezeten, lijken namelijk erg veel op het PAREL-RIJKSWAPEN type maar hebben de generaliteitsleeuw i.p.v. het rijkswapen.  Ook wordt de tekst “No” gebruikt. Deze leeuw werd al gebruikt door de admiraliteiten voor 1795 maar ook in het eerste jaar van de Bataafse republiek (1795-1796) en tijdens het Bataafse gemenebest (1801-1806). Willem I gebruikte in de periode 1814-1816 een gekroonde versie van deze leeuw. De datering van deze zegelloodjes komt hiermee ergens uit in de periode 1795-1816

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Opmerkingen en oproep

Dit artikel is o.a. tot stand gekomen door het beschikbaar stellen van zegelloodjes uit de collectie van Jaime Rub en Marcel Vos. Hartelijk bedankt hiervoor!

Ik realiseer mij dat de hoeveelheid beschikbare loodjes erg laag is om een goede catalogus op te stellen. Ik wil daarom iedereen vragen die vergelijkbare zegelloodjes (vooral met rijkswapen of generaliteitsleeuw) en/of zegelloodjes uit de (voormalige) Nederlandse koloniën, heeft om foto’s hiervan beschikbaar te stellen zodat ik deze aan dit document kan toevoegen. Mail met foto’s met vermelding van vindplaats en het liefst de afmeting kunnen worden gestuurd naar info@metaaldetecteren.nl.

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.